Artikel: detail
Geschiedenis van Kortrijk (deel 1): de Romeinse tijd (1ste - 5de eeuw)
Datum publicatie: 12-10-2018, laatste update: 15-07-2019
Geschiedenis

Het verhaal van Kortrijk begint ruim 2000 jaar geleden bij Julius Caesar, de alom bekende Romeinse generaal en de man aan wiens naam wij de woorden 'keizer' en 'tsaar' te danken hebben. Met zijn veroveringen verwierf hij grote macht. Deze oorlogen beschreef hij op een subjectieve manier in zijn werk "Commentarii de bello Gallico". Dankzij die beschrijvingen leren we veel over onze streek en zijn toenmalige bewoners.

De voorgeschiedenis

caesar.jpg
Julius Caesar (bron: pixabay)

Rond de jaren 50 voor Christus werden onze streken bewoond door de Menapiërs, een Keltische volksstam. Onze streken waren toen door moerassen, doornige struiken en bossen nog erg onherbergzaam en de bevolkingsdichtheid was laag. De kust lag toen nog een stuk westelijker dan nu het geval is [zie 5,6,14]. Door de onherbergzaamheid was ons gebied één van de laatst veroverde (54vC [Zie 5]) in de Gallische oorlogen. De romanisering van de Galliërs gebeurde traag en niet zonder opstanden (denk aan Ambiorix). De Menapiërs namen bijvoorbeeld deel aan de opstand van Vercingetorix, die onderdrukt werd in 51 voor Christus.[Zie 1, 5, 6, 7, 11]

Na de Gallische oorlogen werd Gallië opgedeeld in provinciae. Onze provincia –Gallia Belgica- werd door keizer Augustus opgedeeld in verschillende Civitates, die een inwendige autonomie genoten in ruil voor belastingen en hulptroepen aan Rome [Zie 11] . Castellum Menapiorum was de hoofdstad van de Civitas Menapiorum. Dit is het huidige Kassel (Frans vlaanderen). [Zie 1, 5, 6, 7, 11]

Ontwikkeling van een vicus aan de Leie

In de eerste decennia van onze jaartelling ontwikkelt zich aan een bocht in de Leie een vicus (stedelijke kern [zie 13]) op de heirbaan tussen Kassel en Tongeren (Tongeren werd gesticht in 10 vC). Deze grote vicus strekt zich uit aan beide oevers van de Leie, waar zich een oversteekplaats –vermoedelijk een brug of een veer- bevond. Op de linkeroever zou deze zich uitgestrekt hebben over een afstand van 500 meter (N-Z) op 250m (O-W). Op de rechteroever van de Leie zou de vicus zich uitgestrekt hebben over een afstand van 1250m (O-W). [zie 2, 10]

De eerste eeuwen

In het zuiden van de huidige stad (Kortrijk Walle) werden van de oudste Romeinse overblijfselen teruggevonden [zie 3]. Men vermoedt dat het de overblijfselen zijn van twee tijdelijke militaire kampen, waar troepen die zouden deelnemen aan de verovering van Engeland verzameld werden. Na een afgeblazen poging door keizer Caligula, veroverde keizer Claudius I Engeland in 43 n.Chr. (In [8] lezen we echter dat er in Kortrijk nog oudere overblijfselen werden teruggevonden uit de periode van keizer Tiberius, 14-37 na Christus. In [10] lezen we over 'terra sigillata'-scherven van 10-20 na Christus.). In [9] lezen we dat later de doorvoer van troepen naar het Britse eiland de bedrijvigheid in Kortrijk waarschijnlijk stimuleerde.

Bij opgravingen in de Minister Liebaertlaan werd de 'Venus van Kortrijk' opgegraven. Het is een 24cm groot bronzen hellenistisch beeldje uit het einde van de eerste of het begin van de tweede eeuw na Christus, in [11] spreekt men van "het mooiste in België gevonden" dergelijk beeldje. Het beeldje stelt Venus voor die uit het water oprijst (Venus Anadyomene) en is nu terug te vinden in het Mariemont museum [zie 3, 8, 10,11]. Een andere -zeer belangrijke- vondst is de ontdekking van een Romeins grafveld uit de 1ste- midden 2de eeuw na Christus aan de Langemeersstraat en de Romeinselaan (vroeger was dit de Molenstraat)[zie 3, 8, 9, 10, 11]. Het is overigens deze vondst waaraan de Romeinselaan haar naam heeft ontleend [zie 12]. De necropolis bakende de vicus aan de zuidoostelijke kant af.

Tijdens de 1ste-3de eeuw was er handel met de Rijnprovincies, Spanje, Noord-Italië, Zuid-, Midden-, Oost- en Noord-Gallië. Dit betekende dat Kortrijk een goed ontwikkelde economie had in die periode. De bewoningssporen wijzen op een vrij dichte populatie.[zie 10,11]

Verval en late heropleving

Rond 250 nC gebeurt er een inval door de Germanen; wordt de vicus gedeeltelijk verlaten en blijft er slechts een oppervlakte van ongeveer 7 ha (70000 m²) over op de rechteroever van de Leie. [zie 2, 8, 9]

In de late keizertijd is er dan opnieuw een heropleving van de Romeinse Vicus. Uit de periode vlak hierna dateert de eerste schriftelijke vermelding -in de Notitia Dignitatum (425-430 na Christus)- van Kortrijk (via een ruiterijeenheid: de Milites Cortoracenses, afgeleid van plaatsnaam 'Cortoriacum'). Deze 'Notitia' bevatte een opsomming van Romeinse legioenen. [zie 3, 9, 10]

De hoofdstad van de Civitas werd intussen (4de eeuw nC) verplaatst naar Doornik (Turnacum) die ook zijn naam geeft aan de vernieuwde civitas: Civitas Turnacensium. Deze civitas is blijven doorleven in het middeleeuwse bisdom van Doornik dat nog altijd ongeveer hetzelfde gebied aanduidde als de Civitas Menapiorum. Doornik werd in de eerste eeuw nC nog Turris Nerviorum genoemd. Dit duidt aan dat dit waarschijnlijk een belangrijk grensgebied was tussen twee stammen aan beide kanten van de Schelde: de Menapiërs en de Nerviërs. [zie 14, pg 55]

Het einde van de Romeinse periode in onze gewesten trad in als gevolg van de definitieve doorbraak van de Germanen in 406-407. Hierna vestigden Frankische vorsten zich in onze streken [zie 11]. Het einde van het West-Romeinse rijk zelf vindt plaats in 476 nC.

Van waar komt de benaming van Kortrijk?

Er zijn verschillende theoriën voor de afkomst van de naam Kortrijk:

  • Volgens naamkundige M. Gysseling (1919-1997) is de naam afgeleid van het Keltische 'Koretoros' wat betekent: de lieve, schitterende, uitstekende [zie 8, 9, 10, 11], dit is gelinkt aan een persoonsnaam.
  • CORTO (nederzetting) RI ACUM (bocht): “Plaats/nederzetting aan de bocht” (van de Leie) [zie 11, 13]
  • In [15] vinden we de theorie terug dat de naam is afgeleid van het Latijnse Cortarium en het Keltische Gorto. Deze woorden betekenen afsluiting of park.
Bronvermelding
Alles geraadpleegd in oktober 2018
(1) https://nl.wikipedia.org/wiki/Menapii
(2) inventaris onroerenderfgoed
(3) perseus.tufts.edu: cortoriacum
(4) https://www.canvas.be/canvas-curiosa/carausius-keizer-uit-de-lage-landen
(5) Nicholas, D. (2016). Vlaanderen in de middeleeuwen (2e ed.). Antwerpen, België: Overamstel uitgevers. (pg. 9-22)
(6) Camps, L., & Weets, P. (1997). Atlas van de algemene en Belgische geschiedenis (4e ed.). Lier, België: Van In.
(7) Blom, J. C. H., & Lamberts, E. (2016). Geschiedenis van de Nederlanden (4e ed.). Amsterdam, Nederland: Prometheus. (pg. 17-21)
(8) Maddens, N. (z.d.). De geschiedenis van Kortrijk in het kort. Kortrijk, België: Uitgeverij Groeninghe BVBA.(pg. 11-12)
(9) Waanders Uitgevers. (2007). 2000 jaar Kortrijk - Waar is de tijd - 1: een rijk verleden. Zwolle, Nederland: Waanders.
(10) Despriet, P. (1990). 2000 jaar Kortrijk. Sint-Baafs-Vijve, België: Oranje. (pg. 11-17)
(11) Demeester, L. (1990). De geschiedenis van Kortrijk. Tielt, België: Lannoo. (pg 13-28)
(12) Van Hoonacker, E. (1986). Duizend Kortrijkse straten. Langemark, België: NV Vonksteen.
(13) Dupré, S., & Timmers, L. (1994). Het verhaal van Kortrijk. Kortrijk, België: Ronde Tafel Kortrijk.
(14) Vanbrabant, L. (2017). Een nieuwe visie op Noordzeevolkeren en Wikingen uit de lage landen. Soest, Nederland: Boekscout.
(15) His story d.o.o.. (1999). Herinneringen aan Kortrijk. Ljubljana, Slovenië: His story d.o.o.

Kortrijk: gisteren, vandaag en morgen

© 2019

Disclaimer │ Icons made by Flaticon authors from www.flaticon.com is licensed by CC 3.0 BY │ Site developed by Bart Warnez │ GDB V2